Imiesłowy | Imiesłów | Imiesłów Przymiotnikowy - Dyktanda.pl
facebook


wakacyjny mistrz ortografii


Imiesłowy i ich charakterystyka

Imiesłowy są przydatne, zwłaszcza w piśmie, gdyż pozwalają na urozmaicenie tekstu, jednak nierzadko sprawiają użytkownikom polszczyzny wiele trudności. W tym artykule rozwiejemy twoje wątpliwości dotyczące tej części gramatyki języka polskiego, a także pokażemy ci, że imiesłowy nie stanowią wcale wiedzy tajemnej, jak może się niektórym wydawać.


Czym jest imiesłów?
Imiesłów jest nieosobową formą czasownika, która nosi cechy przymiotnika lub przysłówka (odpowiednio, gdy mówimy o imiesłowie przymiotnikowym lub przysłówkowym). Wyróżniamy:
• imiesłowy przymiotnikowe
• imiesłowy przysłówkowe


Czym charakteryzują się imiesłowy przymiotnikowe?
Ten typ imiesłowu, jak nazwa wskazuje, nosi cechy przymiotnika (tak jak przymiotnik odmienia się go przez przypadek, rodzaj i liczbę, jednakże nie przysługuje mu kategoria stopnia). Bardzo ważną zasadą do zapamiętania jest to, że „nie” ze wszystkimi czasownikami przymiotnikowymi piszemy łącznie.

Dzielimy imiesłowy przymiotnikowe na dwa typy:
• imiesłowy czynne
• imiesłowy bierne
Pierwszy z nich wyraża czynność, która dzieje się w tym samym czasie, co czynność wyrażona przez orzeczenie, np. „Adam – człowiek rozumiejący to zagadnienie, zgłosił się do tablicy”. W tym zdaniu imiesłowem jest wyraz „rozumiejący”. Ten typ imiesłowu tworzy się zawsze od czasowników niedokonanych. W zdaniu występuje w funkcji przydawki

Przykłady imiesłowu przymiotnikowego czynnego:
• robiący, wyprowadzający, słuchający, czytająca, robiąca, kochająca, myśląca, mówiąca, kopiące, lubiące, rozrabiające
Jak możesz zauważyć, końcówki charakterystyczne dla tego imiesłowu to: -ący, -ące, -ące, stosuje się je w zależności od rodzaju.
Drugim podtypem imiesłowu przymiotnikowego jest imiesłów przymiotnikowy bierny, który odnosi się do podmiotu danej czynności, np. „Dziecko zostało umyte przez mamę”. W tym zdaniu imiesłowem jest słowo umyte. Ten typ tworzy się tylko od czasowników przechodnich, to znaczy takich, które mają stronę bierną. Kojarzycie pewnie zagadkę: Janek obszedł jezioro. Jezioro zostało przez Janka…, no właśnie, co? Trudności, które się tutaj pojawiają, są wynikiem tego, że od czasownika „obejść” nie można utworzyć strony biernej, czyli jest on czasownikiem nieprzechodnim. Inaczej w zdaniu „Uczeń napisał sprawdzian”, na podstawie którego możemy z łatwością utworzyć stronę bierną „Sprawdzian został napisany przez ucznia”. Słowo „napisany” jest imiesłowem przymiotnikowym biernym.

Przykłady imiesłowu przymiotnikowego biernego:
• kochany, zrobiony, umyty, zdecydowany, kochana, zdecydowana, zrozumiana, umyta
Zatem końcówkami charakterystycznymi dla tego typu imiesłowu są: -ny, -na, -ne, -ta, -te
Czym są imiesłowy przysłówkowe?
Imiesłów przysłówkowy jest formą czasownika, wskazuje na dwie czynności, które są wykonywane w tym samym czasie. Wyróżnia się dwa rodzaje tego imiesłowu:
• imiesłów przysłówkowy współczesny
• imiesłów przysłówkowy uprzedni
Pierwszy z nich informuje o czynności odbywającej się w jednym czasie z czynnością wyrażoną czasownikiem, co ważne, jest tworzony tylko od czasowników niedokonanych, np. „Kuba, czytając książkę, potknął się”. Oczywiście imiesłowem jest wyraz „czytając”.

Przykłady imiesłowu przysłówkowego współczesnego:
• czytając, wstając, robiąc, myśląc
Jedyną końcówką, która występuje w tym typie imiesłowu, jest -ąc.
Drugim typem imiesłowu przysłówkowego jest imiesłów uprzedni. Wyraża on czynność uprzednią, to znaczy poprzedzającą tę wyrażaną przez orzeczenie, np. „Janek, wszedłszy do domu, zobaczył pięknie zastawiony stół”. Janek musiał najpierw wejść do domu, aby zobaczyć stół, chociaż te czynności dzieliły sekundy, to czynność wejścia była pierwsza.
Przykłady imiesłowu przysłówkowego uprzedniego:
• zrobiwszy, poszedłszy, pomyślawszy
Końcówki, które są charakterystyczne dla tego imiesłowu to: -wszy oraz -łszy. Pierwszy typ występuje wtedy, gdy sąsiaduje z samogłoską, jak w „zrobiwszy”, a drugi piszemy po spółgłosce, np. „szedłszy”

Imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe – o czym jeszcze pamiętać?
Najczęstszy błąd w stosowaniu imiesłowów polega na tym, że podmiot czynności wyrażonej orzeczeniem nie odpowiada wykonawcy czynności określonej imiesłowem, np. „Idąc do szkoły, spadła mu czapka”. Zdanie to sprawia wrażenie, jakby to czapka szła do szkoły. Inny przykład: „Usiadłszy na ławeczce lunął deszcz” – to zdanie również nie ma sensu, czy to deszcz usiadł na ławeczce?

Inną ważną, a często nieprzestrzeganą zasadą jest pisownia z „nie”. Imiesłowy przymiotnikowe z „nie” pisze się łącznie. Natomiast imiesłowy przysłówkowe z „nie” pisze się oddzielnie.