Pieśni - Pieśni – Jan Kochanowski – Charakterystyka

„PIEŚNI” JANA KOCHANOWSKIEGO”Pieśni” Jana Kochanowskiego powstawały przez około 17 lat (1567-1584) i ukazały się dopiero po śmierci poety. Na cykl „Pieśni” składa się 49 utworów podzielonych na dwie księgi (wtóre i pierwsze), ale istnieją także odrębne utwory np. „Pieśń świętojańska o sobótce” czy „Czego chcesz od nas, Panie”. Kochanowski inspirował się utworami Horacego. Widać to na przykład dzięki nawiązaniom do filozofii stoickiej, epikurejskiej i zasady „złotego środka”.PIEŚŃ JAKO GATUNEK LITERACKIPieśń to najstarszy gatunek liryczny, wywodzący się ze średniowiecza, pierwotnie wykonywany przy wtórze muzyki i tańca, czyli należący do literatury melicznej (przeznaczonej do śpiewania). Cechami charakterystycznymi dla tego gatunku są: – śpiewność, – uproszczona budowa, – rytmiczność (uzyskiwana dzięki licznym powtórzeniom i paralelizmom),- częste występowanie refrenów i podział na strofy. Pieśni mogą mieć różnorodną tematykę. Najczęściej wyróżnia się kilka rodzajów: biesiadne, filozoficzne, metapoetyckie, patriotyczne, miłosne.TREŚĆ I PROBLEMATYKA WYBRANYCH PIEŚNI KOCHANOWSKIEGO1) „Pieśń o dobrej sławie” Księgi wtóre, XIXUtwór nawiązuje do renesansowego poglądu mówiącego o tym, że rzeczy doczesne przeminą, podobnie jak „zniszczeć musi” ludzkie ciało. Podmiot liryczny przypomina, że Bóg uczynił człowieka wyjątkowym, wyróżnił go spośród innych istot, dając mu – oprócz ciała – także rozum i mowę, z których to ludzie teraz muszą korzystać, a nie żyć na sposób zwierząt (potępienie pijaństwa). Dzięki tym darom od Boga mamy możliwość kontrolowania swoich żądz, pożądań, zachcianek. Powinniśmy dbać o swoją „dobrą sławę”, czyli dobre imię, które pozostanie po nas po śmierci i zapewni pamięć u potomnych. Aby to osiągnąć, należy wieść życie godne człowieka. Osoba mówiąca w tekście występuje w roli moralisty i nauczyciela, nawołuje do służby ojczyźnie, sprawowania rządów w państwie, przestrzegania praw. Tekst ma charakter perswazyjny (świadczą o tym pytania retoryczne w 1. i 6. strofie). Podmiot liryczny edukuje, zachęca, przekonuje odbiorców do służenia – na miarę ich możliwości – dobru ogółu oraz do zadbania o dobre imię. O renesansowym charakterze pieśni świadczy pochwała rozumu i umiaru widoczna w wymowie wiersza i jego klarownej budowie, rytmiczność wiersza osiągnięta dzięki powtarzalności wersów o różnej długości. Na styl klasyczny utworu składa się porządek, harmonia, uniwersalizm, szacunek do tradycji, jasność i prostota.2) „Pieśń o cnocie” Księgi wtóre, XIICnota w rozumieniu stoików (łac. virtus) była utożsamiana z mądrością i męstwem. Prawdziwe cnotliwy może być tylko mędrzec, który kieruje się własnym rozumem i nie ulega skrajnym emocjom. Cnota oznaczała sumienne wykonywanie obowiązków względem państwa i społeczeństwa oraz wierne służenie ojczyźnie. Kochanowski w pieśni podkreśla, że cnota zawsze wiąże się z zazdrością ludzką, dlatego pozostanie osobą cnotliwą jest niezwykle trudne. Dobre osoby często są niepewne, boją się, że znajdzie się ktoś lepszy od nich, dlatego mają wątpliwości, czy w ogóle warto się starać. Jeśli ktoś chce wieść cnotliwe życie, musi liczyć się z ciągłą zawiścią ze strony innych ludzi. Mimo że za cnotę nie czeka żadne wynagrodzenie, to i tak jest ona jedną z najważniejszych zalet i wartością moralną, o którą należy się starać w ciągu całego swojego życia, bo cnota jest wartością samą w sobie, chociaż potrafi też utrudnić życie.Utwór jest napisany 13-zgłoskowcem i ma charakter perswazyjny. Osoba mówiąca przypomina o obowiązku dbania o ojczyznę. Przekonuje, że ci, którzy służą ojczyźnie, zasługują na pochwałę, a Bóg wynagrodzi tę postawę i cnota zajmie właściwe miejsce. Cnota łączy się więc w tym utworze z wizją Boga, który wynagradza patriotów po śmierci i daje im zbawienie.Przykładowe środki stylistyczne: metafora „niech się spuka jady”, porównanie „jako cień nieodstępny”, personifikacja „za cnotą zazdrość postępuje”.3) „Chcemy sobie być radzi” Księgi pierwsze, IXTo pieśni biesiadna, filozoficzna. Pierwsza strofa jest nawiązaniem do filozofii epikurejskiej, głoszącej hasło „carpe diem”, czyli korzystanie z życia, dążenie do przyjemności. W tej pieśni podmiot liryczny nawołuje do wspólnej zabawy, biesiadowania z przyjaciółmi przy winie i muzyce oraz radzi nie przejmować się przyszłością. Kolokwialny charakter wypowiedzi służy wprowadzeniu swobodnego nastroju, skrócenia dystansu między osobą mówiąca a adresatem, a także ma skłonić do refleksji dotyczącej korzystania z życia. Ludzki los w pieśni IX jest przedstawiony jako nieprzewidywalny i nieobliczalny. Nie jesteśmy w stanie przewidzieć przyszłości, ponieważ naszym życiem kieruje Boska siła. W utworze pojawia się motyw Deus ridens, czyli motyw Boga, który śmieje się z ludzkich planów, a także topos theatrum mundi, gdzie świat widziany jest jako teatr, Bóg jest reżyserem, a ludzie – aktorami (topos ten pojawia się również we fraszce Jana Kochanowskiego „O żywocie ludzkim”). Według pieśni IX naszym życiem kieruje Fortuna – to nawiązanie do rzymskiej bogini ślepego losu, w sztuce renesansu najczęściej przedstawianej z kołem. Los jest zmienny i niepewny. Fortuna jednych hojnie obdarowuje, a drugim zabiera. To, że teraz mamy wszystkiego pod dostatkiem, nie znaczy, że już zawsze tak będzie, dlatego podmiot liryczny radzi: „szafuj gotowym bacznie”, czyli rozporządzaj majątkiem rozważnie. Wobec zmienności losu osoba mówiąca proponuję postawę stoicką: „Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić (…)”, pogodzić się z nieszczęściem, nie rozpaczać w chwilach cierpienia, ale też nie popadać w dumę i pychę w chwilach szczęścia. Poeta w ostatnich strofach nawiązuje do toposu życia jako żeglugi. Ma świadomość, że majątek, bogactwo to wartości nietrwałe, ulotne, które łatwo stracić. Pieśń „Chcemy sobie być radzi” jest parafrazą pieśni Horacego i przywołana została zasada „złotego środka”.4) „Pieśń o spustoszeniu Podola” Księgi wtóre, VPieśń nawiązuje do wspomnianego w tytule wydarzenia historycznego – najazdu Tatarów na Ziemię Podolską w 1575 roku. Czas ataku został dobrze wybrany, bowiem w państwie polsko-litewskim panowało wówczas bezkrólewie (po ucieczce Henryka Walezego do Francji). Poeta przedstawia hańbiące Polaków wydarzenie (Polacy zostali pokonani przez barbarzyński naród, w utworze nazywany „psami bisurmańskimi”, „pohańcami sprosnymi”). Podmiot liryczny przyjmuje postawę mędrca, wychowawcy, który upomina swój naród, wytykając mu wady, m.in. głupotę, prywatę i nieuczenie się na błędach, brak mobilizacji do działania, zamiłowanie do luksusu i zbytku. Naród polski jest porównany do stada owiec, które pasie się bez opieki pasterza. Wiersz pod względem poruszanej tematyki dzieli się na dwie części – pierwsza (strofy 1-5) stanowi opis najazdu, natomiast w drugiej części (strofy 6-12) autor próbuje namówić szlachtę do zmiany postawy, skupienia się na patriotyzmie. Nawołuje do płacenia podatków na armię, ofiarności na rzecz państwa, mobilizacji i odwetu. W trosce o dalsze losy ojczyzny poeta przywołuje znane powiedzenie: „Polak mądr po szkodzie”, obawia się jednak, że jeśli rodacy nie zmienią swojego postępowania i nie wyciągną wniosków, przysłowie zmieni swoją formę: „Nową przypowieść Polak sobie kupi, że i przed szkodą, i po szkodzie głupi”. Cały utwór ma formę rozbudowanej apostrofy do Polaków i jest przykładem liryki apelu – osoba mówiąca bezpośrednio zwraca się do adresata, którym jest określona grupa osób. W „Pieśni o spustoszeniu Podola” autor posługuje się synekdochą – zamiast w liczbie mnogiej, zwraca się w liczbie pojedynczej (np. „Polaku”, „cny Lachu”). Zabieg ten służy zbliżeniu się do adresata, skróceniu dystansu. Podmiot liryczny identyfikuje się ze zbiorowością, buduje wspólnotę, porozumienie między nadawcą a odbiorcą, świadczą o tym czasowniki w 1. osobie l.mn („gotujmy”).5) „Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony” Księgi wtóre, XXIVRenesansowi twórcy postrzegali świat jako harmonijny, uporządkowany, a dzieła sztuki miały oddawać ten porządek świata. Artyści szukali wzorów piękna w starożytności, której idee pozostały aktualne nawet w XVI wieku.Klasycyzm to nurt w sztuce i literaturze odwołujący się do kultury starożytnych Greków i Rzymian („ad fontes” – powrót do źródeł). Klasycyzm „Pieśni” Jana Kochanowskiego wynika ze świadomego nawiązania do pieśni Horacego („Carmina”). Nie jest to jednak zwykła parafraza, ponieważ poeta wprowadza do swoich utworów polski koloryt (polonizacja). Horacjanizm to nawiązywanie do twórczości słynnego rzymskiego poety Horacego. W „Pieśniach” Kochanowskiego horacjanizm ujawnia się w nawiązaniu do toposów: non omnis moriar (nie wszystek umrę) i exegi monumentum (wybudowałem pomnik), które mówią o nieśmiertelności poezji i poety. Pieśń „Niezwykłym i nie leda piórem…” to utwór metapoetycki (tematem jest poezja) oraz autotematyczny (poeta mówi o sobie). Kochanowski wprowadził do poezji polskiej wiersz sylabiczny, czyli mający tyle samo sylab w jednym wersie. W wersach dłuższych niż 8 sylab występuje średniówka, czyli stała pauza między wyrazami wewnątrz wersu.W utworze pada stwierdzenie, że poeta łączy w sobie pierwiastek boski z pierwiastkiem ludzkim. Posiada dwie natury – pierwsza to natura zwykłego śmiertelnika, o którym nikt po jego śmierci nie będzie pamiętał, a druga natura to natura poetycka, która nigdy nie zniknie. Poeta opisany w pieśni to osoba obdarowana przez Boga niezwykłym talentem. Jego dzieła przynoszą mu nieśmiertelną sławę, uznanie i pamięć, nawet po śmierci.Dlatego też pragnie skromnego pogrzebu, ponieważ umiera tylko jego ciało, a dusza pozostaje nieśmiertelna. Artysta renesansowy to twórca przekonany o własnej wartości i wyjątkowości, który dzięki talentowi od Boga wznosi się ponad zwykłych ludzi. „Renesansowy” znaczy też wszechstronnie uzdolniony. W pieśni odnaleźć także można nawiązania do mitologii: Ikar jest symbolem poetyckiego uniesienia, łabędź (w którego poeta, jak uważa, się zmieni), to symbol poetyckiego natchnienia, to ptak poświęcony bogu Apollinowi – opiekunowi muz. Styks w mitologii greckiej to jedna z rzek w kranie zmarłych.Apoteoza sztuki – to otoczenie sztuki czcią i uwielbieniem.6) „Czego chcesz od nas, Panie” (Hymn) Księgi wtóre, XXVPierwszy wydrukowany tekst Jana Kochanowskiego (1562 rok). Jest manifestem religijnym oraz wyraża humanistyczny światopogląd poety. Rozpoczyna się apostrofą do Boga, a zarazem pytaniem retorycznym: „Czego chcesz od nas, Panie, za twe hojne dary?”. Jest to liryka zwrotu do adresata (inwokacyjna). Zbiorowym podmiotem lirycznym są wierni ludzie wychwalający Boga. Utwór ma formę modlitwy, jest napisany 13-zgłoskowcem, ze średniówką po 7 sylabie (7+6), akcent proparoksytoniczny pada na przedostatnią sylabę, rymy są żeńskie parzyste. Bóg w pieśni został przedstawiony jako dobry, hojny i opiekuńczy Ojciec, Stwórca świata i wszelkiego dobra. Jest wieczny, nieśmiertelny, szczodry i łaskawy, ma władzę nad wszystkim, jest wszechmocny i wszechobecny. W 3. strofie Bóg zostaje porównany do architekta, rzemieślnika („Tyś niebo zbudował i gwiazdami uhaftował”). Ludzie są Mu winni wdzięczność za to, że stworzył dla nich czarownie piękny świat.Deus artifex (Bóg artysta) – jedna z renesansowych koncepcji Boga, zgodnie z którą Bóg jest artystą, kreatorem świata, zaś świat stworzony przez Niego jest dziełem sztuki. Bóg to pierwszy i najdoskonalszy artysta.Pieśń XXV posiada cechy hymnu – to szczególny gatunek pieśni pochwalnej, mającej podniosły, uroczysty charakter, wysoki styl, pisanej na cześć bóstwa. Zawiera wątki dziękczynne i pochwalne. Pierwotnie miała religijne znaczenie. Tekst jest rytmizowany (przeznaczony do śpiewania).W utworze przedstawiono cykl pór roku oraz zastosowano zasadę jedności przeciwieństw (noc- dzień, wiosna-zima). Ponadto występuje nawiązanie do Księgi Rodzaju (o powstaniu świata) i tradycji chrześcijańskiej.

Cała szkoła w Twojej kieszeni

Sprawdź pozostałe wypracowania:

Język polski:

Geografia:

Ads Blocker Image Powered by Code Help Pro

Wykryto AdBlocka

Wykryto oprogramowanie od blokowania reklam. Aby korzystać z serwisu, prosimy o wyłączenie go.