nażekać czy narzekać

Czy nażekanie może stać się sztuką? O tym, dlaczego tylko narzekanie ma prawo bytu

Gdyby język polski miał własne muzeum, formę nażekać umieszczono by w dziale „fałszywych staroci” obok słów pokroju „włanczać”. Jedyną poprawną wersją jest narzekać – i to nie tylko dlatego, że tak każe słownik. Za tą pisownią stoi cała historia językowa niczym detektywistyczna zagadka.

Dlaczego nasz mózg uparcie słyszy „ż” tam, gdzie powinno być „rz”?

Winowajcą jest tzw. ubezdźwięcznienie wsteczne. Wymawiając „narzekać”, głoska „rz” traci dźwięczność pod wpływem następującej po niej bezdźwięcznej „k”. Stąd złudzenie fonetyczne – wielu Polaków przekonanych jest, że słyszy „nażekać”. To taki sam mechanizm jak w przypadku „chrzest” vs. „chżest”, choć akurat w tym ostatnim przykładzie nikt nie ma wątpliwości.

Jak średniowieczni mnisi „narzekali” na zimno w skryptoriach?

W „Kazaniach świętokrzyskich” z XIV wieku znajdziemy formę „narzekają” w kontekście skarg na surowość reguł zakonnych. Współczesny błędny zapis nażekać to echo dawnej wymowy, gdzie „rz” artykułowano bliżej dzisiejszego „ż”. Ciekawostka: w gwarach podhalańskich do dziś mówi się „narzekać”, ale z charakterystycznym zaokrągleniem głoski „rz” – stąd może mylne wrażenie obecności „ż”.

Kiedy narzekanie staje się sztuką? Przykłady z kultury

W filmie „Seksmisja” kultowe już narzekanie Maksa („Ja już nic nie rozumiem…”) pokazuje, jak ten czasownik może stać się narzędziem komediowym. Z kolei w „Lalce” Prusa Wokulski nieustannie narzeka na społeczeństwo, co staje się motorem napędowym fabuły. A gdyby Reymont napisał „Żeżekanie” zamiast „narzekanie” w „Chłopa