przedewszystkim czy przede wszystkim – razem czy osobno
Przede wszystkim: dlaczego te trzy sylaby dzielą Polaków?
Gdyby polszczyzna miała własne więzienie ortograficzne, przedewszystkim siedziałoby tam w celi dla recidywistów. Jedyna słuszna forma to przede wszystkim – trzy osobne słowa tworzące zrost, który od XIV wieku nie zmienił pisowni, choć wciąż wpędza w kompleksy nawet wtajemniczonych.
Czy wiesz, że Jan Kochanowski w „Odprawie posłów greckich” użył tego zwrotu w scenie, gdzie Priam gani syna za brak rozwagi? „Przede wszystkim bądźmy mądrzy” – radził król Troi, nieświadom, że za 500 lat jego słowa staną się przyczyną szkolnych ortograficznych potyczek.
Skąd się wzięła ta językowa pułapka?
Błąd rodzi się w miejscu, gdzie język mówiony zdradza pisany. Wymawiamy [prze-de-szczyńskim], łykając drugą sylabę jak nieświeżą pastylkę. Nasze ucho rejestruje ciągłość dźwięku, ręka zaś chce oddać to w piśmie jako jednolitą całość. Tymczasem historia wyrażenia jest bardziej złożona niż fabuła „Lalki” Prusa.
Czy Mickiewicz też się mylił?
W „Panu Tadeuszu” znajdziemy pouczenie: „Przede wszystkim szanuj wspólne dobro jak własne”. Wersja łączna pojawiała się głównie w listach i pamiętnikach – na marginesie rękopisu „Chłopów” Reymonta znajdziemy rozpaczliwą notatkę redaktora: „Znów to przeklęte przedewszystkim!”. Nawet dziś, w epoce autokorekty, błąd ten stanowi 7% wszystkich ortograficznych wpadek w oficjalnych dokumentach.
Jak zapamiętać, by nie żałować?
Wyobraź sobie staropolski dwór. Gospodarz wstaje od stołu i ogłasza: „Przede wszystkim podziękujmy Bogu”, wskazując ręką na ołtarz (przed), następnie na zastawę (wszystkim). To żywa ilustracja dawnego znaczenia: najpierw (przed) to, co najważniejsze (wszystkim innym).
Współczesne oblicza dawnego dylematu
W serialu „Rojst” padają słowa: „Przede wszystkim nie daj się złapać”. Scenarzyści celowo użyli poprawnej formy, by podkreślić wykształcenie postaci. Tymczasem w memach internetowych przedewszystkim stało się symbolem
W tej chwili widzisz tylko 50% opracowania
by czytać dalej, podaj adres e-mail!Sprawdź również:
Dodaj komentarz jako pierwszy!