uderzać czy udeżać
Dlaczego nie możesz „udeżać” pięścią w stół, choć język polski czasem daje w kość?
Gdyby polszczyzna była ringiem bokserskim, uderzać byłoby mistrzem świata wagi ciężkiej, podczas gdy udeżać – niezdarnym oszustem podającym się za pięściarza. Walka o poprawną formę tego czasownika toczy się od pokoleń, a jej korzenie sięgają głębiej niż mogłoby się wydawać.
Czy wiesz, że w XVII-wiecznych pamiętnikach szlacheckich znajdziemy zapis „uderzyć w tabakierę” jako oznakę szlacheckiej fantazji? To właśnie wtedy kształtowała się współczesna pisownia, odcinając się od średniowiecznych form z „ż” w rdzeniu.
Skąd ten „ż” w błędnej wersji? Fonetyczna pułapka i fałszywi sobowtórzy
Błąd w pisowni udeżać bierze się z podstępnego sobowtóra językowego. Wymowa „rz” jako „ż” w wielu regionalnych odmianach polszczyzny (zwłaszcza w gwarach małopolskich) sprawia, że ucho nie wychwytuje różnicy. Do tego dochodzi analogia do czasowników takich jak „dreżdżać” czy „przeżuwać”, gdzie po spółgłosce „d” występuje „ż”. Ale tu właśnie kryje się haczyk – rdzeń „uderz-” pochodzi bezpośrednio od rzeczownika „uderzenie”, zachowując historyczne „rz”.
Krwawa bitwa o ortografię: dlaczego „uderzać” ma rację bytu?
Klucz leży w etymologicznym DNA słowa. Prasłowiański rdzeń *udьrati rozpadł się w polszczyźnie na dwa warianty: „uderzyć” (zachowujące „r”) i „udrzeć” (z „rz” wynikającym z przegłosu). To dlatego mamy parę: „drapać” – „drzeć”, ale już „uderzać” – „uderzyć”. Gdyby ktoś chciał konsekwentnie brnąć w błąd, musiałby zmienić też „uderzenie” na „udeżenie”, co brzmi absurdalnie nawet w ustach językowej rebeliantki.
Od staropolskich kronik po teksty disco polo: nieoczywiste przykłady
Poprawną formę znajdziemy w zaskakujących kontekstach:
„A wtem uderzył w bęben grochowy, aż szyby w karczmie zadrżały” – pisał Rej w „Żywocie człowieka poczciwego”. Współcześnie zaś zespół Bayer Full rapuje: „Uderz w blachę
W tej chwili widzisz tylko 50% opracowania
by czytać dalej, podaj adres e-mail!Sprawdź również:
Dodaj komentarz jako pierwszy!