założyć kurtkę czy ubrać kurtkę

Czy można ubrać kurtkę jak choinkę? Sekrety polskiego czasownika, który myli nawet native speakerów

Gdy zimowy wiatr szczypie w policzki, sięgasz po odzież wierzchnią i… już tu zaczyna się językowa łamigłówka. Jedyna poprawna forma to założyć kurtkę, podczas gdy ubrać kurtkę to błąd wynikający z zaskakujących przyczyn – od magii świątecznych tradycji po mechanizmy ludzkiej psychologii.

Dlaczego „ubrać kurtkę” brzmi jak błąd rodem z horroru językowego?

Wyobraź sobie scenę: ktoś literalnie nakłada kurtkę na wieszak, ozdabiając ją bombkami. Właśnie tak działa czasownik „ubrać” – sugeruje przybranie czegoś dekoracjami lub okrycie jakiegoś przedmiotu. Gdy bohater filmu Reich mówi: „Ubrałem płaszcz w naszywki protestacyjne”, używa go poprawnie. Ale jeśli powie: „Muszę ubrać kurtkę przed wyjściem”, brzmi to tak absurdalnie, jakby chciał przykleić do niej brokat.

Załóżmy, że jesteś średniowiecznym rycerzem… czyli historyczne korzenie „zakładania”

Etymologia rzuca światło na zagadkę. Czasownik „założyć” pochodzi od prasłowiańskiego *založiti – „umieścić coś pod spodem”. W XVI wieku „zakładać odzienie” znaczyło tyle, co „nakładać pod spód” (np. koszulę pod zbroję). Dziś to historyczne znaczenie przetrwało w zwrocie „założyć nogawki” mówionym przez górali podhalańskich. Kurtka jako wierzchnie okrycie automatycznie wymaga więc „zakładania”, nie „ubierania”.

Czy Sienkiewicz popełniłby ten błąd? Literatura jako lustro językowej poprawności

W Potopie czytamy: „Kmicic założył kontusz sobolowy”. Gdyby Henryk Sienkiewicz napisał „ubrał kontusz”, współcześni uznaliby to za dowcip – w końcu szlachcic nie ozdabiał przecież ubrania, tylko je nakładał. Współczesny pisarz Szczepan Twardoch w Krolu celowo używa błędnego „ubrał płaszcz”, by pokazać proletariackie pochodzenie postaci – świadomy językowy zabieg charakterologiczny.

Dlaczego Twój mózg uparcie chce „ubierać kurtkę”? Neuronauka językowych pomyłek

Neurobiolod