Baner-og-lny-306x810-1-min

Czasownik

CO TO CZASOWNIK?
Czasownik to odmienna część mowy, która odpowiada na pytania: co ktoś (coś) robi? co się z kimś (czymś) dzieje? Nazywa czynności oraz stany, a odmienia się przez: osoby, liczby (pojedynczą i mnogą), czasy (przeszły, teraźniejszy, przyszły), tryby (oznajmujący, rozkazujący, przypuszczający), strony (czynną oraz bierną), aspekty (dokonany lub niedokonany), a także rodzaje (męski, żeński i nijaki dla liczby pojedynczej; męskoosobowy i niemęskoosobowy – w niektórych przypadkach). Wyróżnia się formy osobowe oraz nieosobowe czasowników.
CZASOWNIKI STANOWE I CZYNNOŚCIOWE
Na początku przedstawię różnicę pomiędzy czasownikami nazywającymi czynności (tzw. czynnościowymi) a czasownikami nazywającymi stany (tzw. stanowymi). Podstawowa różnica pomiędzy tymi dwoma typami polega na tempie wykonywania czynności oraz świadomości jej wykonawcy.
W przypadku czasowników czynnościowych:
– dynamiczna sytuacja;

– wykonawca jest świadomy tego, iż wykonuje daną czynność.

W przypadku czasowników stanowych (podzielonych na stany: fizyczne; psychiczne i intelektualne; emocjonalne; wyrażające wolę i niezmienne relacje między obiektami):
– przebieg niezmienny w określonym czasie;

– wykonawca często nie jest świadomy wykonywania czynności, wykonanie jej jest dla niego koniecznością, silniejsze od jego woli lub jest to zgodne z jego przekonaniem.

Przykłady czasowników stanowych: kwitnąć, spać, wiedzieć, wierzyć, musieć, mieszkać, znajdować się.
Przykłady czasowników czynnościowych: chodzić, mówić, pracować, ciągnąć, poruszać się.
Można również wyróżnić grupę czasowników posiłkowych, czyli takich, które nie mają własnego znaczenia, a ich najważniejszą rolą jest tworzenie funkcji złożonych. Najprostszym przykładem czasownika posiłkowego występującego w języku polskim, jest czasownik „być”. Ten czasownik występujący sam niewiele nam mówi, a dopiero po dołączeniu do niego innego tworzy logiczną całość, np. „będziecie jedli”, „będę chodził”.
KONIUGACJA CZASOWNIKA
Koniugacją czasownika nazywamy jego odmianę przez liczby, osoby, czasy, tryby, strony oraz aspekty. Warto w tym miejscu powiedzieć, o dwóch rzadko spotykanych pojęciach, a mających dość istotne znaczenie. Mowa o słowach lemma i leksem. To pierwsze oznacza czasownik wyjściowy, bazowy, z kolei to drugie nazywa wszystkie formy danego czasownika utworzone od lemmy. Odmianę każdego czasownika można przedstawić w tabeli koniugacji lub inaczej w paradygmacie czasownika.
Podstawowy podział przy koniugacji czasownika to podział na liczby: mnogą i pojedynczą, które z kolei podzielone są na osoby. W liczbie pojedynczej wyodrębnia się trzy osoby: 1. ja; 2. ty; 3. on, ona, ono. Liczba mnoga (podobnie jak pojedyncza) podzielona jest na trzy osoby: 1. my; 2. wy; 3. oni, one.
W języku polskim wyróżnia się również trzy czasy, co jednak w porównaniu z innym językami jest liczbą niewielką. Wyodrębniamy następujące czasy: przeszły, teraźniejszy oraz przyszły. Przy odmianie przez każdego z nich możemy dokonać podziału na liczbę pojedynczą i mnogą, które jak wiemy dzielimy na osoby.
Kolejnym pogrupowaniem jest podział na tryby. Wyróżniamy tryby: oznajmujący (w niektórych źródłach nazywany też orzekającym), przypuszczający oraz rozkazujący. Na czasy podzielić można tylko tryb oznajmujący, natomiast wszystkie tryby da się podzielić na liczby i osoby.
Jak wcześniej wspomniałem, czasownik odmienia się także przez strony i aspekty, ale tym oraz rozróżnieniem czasowników regularnych i nieregularnych zajmiemy się później.
Na tym etapie możemy już przystąpić do najprostszej odmiany czasownika, czyli odmiany przez liczby i osoby w trybie oznajmującym i czasie teraźniejszym. Poniżej odmiana w opisany wyżej sposób czasownika „chodzić”.
„CHODZIĆ”
TRYB OZNAJMUJĄCY
CZAS TERAŹNIEJSZY
LICZBA POJEDYNCZA
(ja) chodzę

(ty) chodzisz

(on, ona, ono) chodzi

LICZBA MNOGA
(my) chodzimy

(wy) chodzicie

(oni, one) chodzą

Wyżej zaprezentowana koniugacja jest jej najprostszą postacią. Warto tutaj zauważyć, że w 1. os. l. Poj czasu teraźniejszego występuje końcówka „-ę”, jeśli ten sam czasownik w swojej odmianie w 2 os. l poj. czasu teraźniejszego przyjmuje końcówkę: „-isz”, „-ysz” lub „-esz”. W 1. os. l. mn. czasu teraźniejszego czasowniki przyjmują końcówkę „-my”, w 2. os. l. mn. końcówkę „-cie”, a w 3. os. l. mn. końcówkę „-ą”. Poniżej jeszcze dla przykładu odmiana czasownika „rozumieć”.
„ROZUMIEĆ”
TRYB OZNAJMUJĄCY
CZAS TERAŹNIEJSZY
LICZBA POJEDYNCZA
rozumiem

rozumiesz

rozumie

LICZBA MNOGA
rozumiemy

rozumiecie

rozumieją

W przypadku liczby mnogiej czasownik przybiera takie końcówki, jak opisałem powyżej. Inaczej jest w przypadku 1. os. l. poj., ponieważ w drugiej osobie przybiera końcówkę „-esz”.
Możemy teraz przejść do odmiany czasowników w trybie oznajmującym w pozostałych liczbach. Poniżej odmiana czasownika „lubić” w trybie oznajmującym we wszystkich czasach.
„LUBIĆ”
TRYB OZNAJMUJĄCY
CZAS PRZESZŁY
LICZBA POJEDYNCZA
lubiłem/lubiłam

lubiłeś/lubiłaś

lubił/lubiła/lubiło

LICZBA MNOGA
lubiliśmy/lubiłyśmy

lubiliście/lubiłyście

lubili/lubiły

CZAS TERAŹNIEJSZY
LICZBA POJEDYNCZA
lubię

lubisz

lubi

LICZBA MNOGA
lubimy

lubicie

lubią

CZAS PRZYSZŁY
LICZBA POJEDYNCZA
będę lubił/lubiła (lubić)

będziesz lubił/lubiła (lubić)

będzie lubił/lubiła/lubiło (lubić)

LICZBA MNOGA
będziemy lubili/lubiły (lubić)

będziecie lubili/lubiły (lubić)

będą lubili/lubiły (lubić)

W 1. os. l. Poj. czasu przeszłego czasowniki przyjmują końcówkę „-em” lub „-am” w zależności od rodzaju. W drugiej osobie jest to końcówka „-eś” lub „-aś”. Należy też odnieść się do czasu przyszłego złożonego (o typach czasu przyszłego później). Można używać odmienionej formy czasownika „być” z formą osobową lub nieosobową. Ważne jest jednak, aby w takiej sytuacji nie zmieniać form w tej samej koniugacji. Poniżej jeszcze jedna przykładowa koniugacja na wzór poprzedniej.
„SIEDZIEĆ”
TRYB OZNAJMUJĄCY
CZAS PRZESZŁY
LICZBA POJEDYNCZA
siedziałem/siedziałam

siedziałeś/siedziałaś

siedział/siedziała/siedziało

LICZBA MNOGA
siedzieliśmy/siedziałyśmy

siedzieliście/siedziałyście

siedzieli/siedziały

CZAS TERAŹNIEJSZY
LICZBA POJEDYNCZA
siedzę

siedzisz

siedzi

LICZBA MNOGA
siedzimy

siedzicie

siedzą

CZAS PRZYSZŁY
LICZBA POJEDYNCZA
będę siedział/siedziała (siedzieć)

będziesz siedział/siedziała (siedzieć)

będzie siedział/siedziała/siedziało (siedzieć)

LICZBA MNOGA
będziemy siedzieli/siedziały (siedzieć)

będziecie siedzieli/siedziały (siedzieć)

będą siedzieli/siedziały (siedzieć)

Teraz możemy zająć się prawie pełną koniugacją czasownika, czyli dołączamy tryby: przypuszczający i rozkazujący. Na początek czasownik „mieszkać”.
„MIESZKAĆ”
TRYB OZNAJMUJĄCY
CZAS PRZESZŁY
LICZBA POJEDYNCZA
mieszkałem/mieszkałam

mieszkałeś/mieszkałaś

mieszkał/mieszkała/mieszkało

LICZBA MNOGA
mieszkaliśmy/mieszkałyśmy

mieszkaliście/mieszkałyście

mieszkali/mieszkały

CZAS TERAŹNIEJSZY
LICZBA POJEDYNCZA
mieszkam

mieszkasz

mieszka

LICZBA MNOGA
mieszkamy

mieszkacie

mieszkają

CZAS PRZYSZŁY
LICZBA POJEDYNCZA
będę mieszkał/mieszkała (mieszkać)

będziesz mieszkał/mieszkała (mieszkać)

będzie mieszkał/mieszkała/mieszkało (mieszkać)

LICZBA MNOGA
będziemy mieszkali/mieszkały (mieszkać)

będziecie mieszkali/mieszkały (mieszkać)

będą mieszkali/mieszkały (mieszkać)

TRYB PRZYPUSZCZAJĄCY
LICZBA POJEDYNCZA
mieszkałbym/mieszkałabym

mieszkałbyś/mieszkałabyś

mieszkałby/mieszkałaby/mieszkałoby

LICZBA MNOGA
mieszkalibyśmy/mieszkałybyśmy

mieszkalibyście/mieszkałybyście

mieszk

Baner-og-lny-306x810-1-min

Sprawdź również:

Dodaj komentarz jako pierwszy!