Podmiot I Orzeczenie
Podmiot I Orzeczenie to dwa kluczowe człony zdania: podmiot nazywa wykonawcę lub nosiciela stanu, a orzeczenie mówi, co robi, jaki jest lub w jakim stanie pozostaje; razem tworzą szkielet składniowy zdania, determinują zgodę w osobie, liczbie i często w rodzaju.
- Znajdź formę osobową czasownika jako kandydata na orzeczenie
- Zadaj pytania kto? co? do orzeczenia, aby wskazać podmiot
- Ustal typ orzeczenia (czasownikowe czy imienne) i jego formę
- Sprawdź zgodę podmiotu z orzeczeniem w osobie, liczbie i rodzaju
- Rozpoznaj brak podmiotu w zdaniach bezosobowych i konstrukcjach z imiesłowem -no, -to
Podmiot I Orzeczenie rozpoznaję szybko: wskazuję formę osobową czasownika, a potem pytam kto? co? Np. W środę spadł śnieg — orzeczenie: spadł, podmiot: śnieg; przy liczebnikach 5+ bezpieczna jest forma nijaka: Pięciu uczniów przyszło.
Co nazywamy podmiotem i jak go rozpoznać?
Podmiot to część zdania nazywająca wykonawcę czynności, doznającego stanu lub element będący tematem wypowiedzi. Najczęściej wyrażony jest rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku. Rozpoznajemy go pytaniem kto? co? zadanym do orzeczenia: Biegnie pies — kto biegnie? pies.
Przykłady: Marta czyta. — podmiot: Marta; Pada deszcz. — podmiot: deszcz; Niech milkną telefony. — podmiot: telefony.
Jakie są rodzaje podmiotu?
W szkolnej praktyce wyróżniamy:
- Podmiot prosty — wyrażony jednym wyrazem w mianowniku: Uczeń notuje
- Podmiot złożony — wyrażony grupą wyrazów: Młody naukowiec z Gdańska publikuje
- Podmiot szeregowy — kilka współrzędnych członów: Nauczyciel i uczniowie pracują
- Podmiot domyślny — niewyrażony, wynika z formy orzeczenia: Idę (ja)
- Podmiot nieokreślony — nadawca nie wskazuje wykonawcy: Mówią, że będzie ciepło
- Podmiot ogólny — wykonawca rozumiany jako „wszyscy”: Pieszych obowiązuje ostrożność
- Podmiot logiczny — wyznaczany przez znaczenie, np. przy czasownikach zwrotnych: Książki czyta się łatwo (podmiot praktycznie nie jest wyrażony; konstrukcja bezosobowa, zob. niżej)
Podmiot domyślny, ogólny, nieokreślony — kiedy występują?
Podmiot domyślny pojawia się, gdy końcówka osobowa jednoznacznie wskazuje osobę: Piszemy kartkówkę (my). Podmiot nieokreślony wykorzystuje 3. osobę liczby mnogiej bez wskazania wykonawcy: W kinie puszczają klasykę. Podmiot ogólny stoi za normami i definicjami: Na autostradzie obowiązuje ograniczenie prędkości.
Jak działa orzeczenie i jakie ma typy?
Orzeczenie to część zdania informująca o czynności, stanie lub właściwości podmiotu. W polszczyźnie wyróżnia się przede wszystkim orzeczenie czasownikowe i orzeczenie imienne.
Orzeczenie czasownikowe — co obejmuje?
To orzeczenie wyrażone formą osobową czasownika: piszę, będzie padać, zaczęliśmy czytać. Obejmuje także formy z czasownikami modalnymi i fazowymi: muszę nauczyć się, zaczął grać. W trybie rozkazującym i przypuszczającym wciąż jest to orzeczenie czasownikowe: Zrób zadanie; Zjadłbym obiad.
Orzeczenie imienne — łącznik i orzecznik w praktyce
Składa się z łącznika (być, stać się, zostać, okazać się, wydawać się) i orzecznika, który nazywa cechę lub tożsamość: Jan jest lekarzem; Dania okazała się smaczna; Ona została przewodniczącą. Łącznik odmienia się, orzecznik przyjmuje odpowiednie przypadki (najczęściej narzędnik: kim? czym?).
Jak zapewnić zgodę podmiotu z orzeczeniem?
Zgoda (kongruencja) to dopasowanie orzeczenia do podmiotu w osobie, liczbie i — w czasach przeszłych i przyszłym złożonym — w rodzaju. Podstawowa zasada: orzeczenie zgadza się z podmiotem, nie z najbliższym rzeczownikiem.
Która forma przy liczebnikach jest poprawna?
Po liczebnikach 5 i wyżej oraz niektórych wyrażeniach ilościowych orzeczenie często przyjmuje liczbę pojedynczą rodzaju nijakiego: Pięciu uczniów przyszło; Dwoje dzieci pobiegło. Dla grup męskoosobowych uznawane jest także: Pięciu uczniów przyszli, jednak w pracach szkolnych bezpieczniejsza pozostaje forma nijaka.
Przy większości/ części/ połowie możliwe są dwie zgody: Większość uczniów przyszła (zgoda z wyrazem większość) lub Większość uczniów przyszli (zgoda z określeniem w dopełniaczu). Forma z podmiotem nadrzędnym (przyszła) uchodzi za neutralną i zalecaną.
Czy związek „X z Y” wymaga liczby mnogiej?
Nie. Konstrukcja X z Y (wraz z) nie tworzy podmiotu szeregowego. Zgoda zachodzi z członem X: Ciocia z wujkiem przyszła. Dopiero spójnik i tworzy podmiot szeregowy i wymaga liczby mnogiej: Ciocia i wujek przyszli.
Lista wyjątków do zapamiętania
- Wyrażenia typu to ja/ty/my — orzeczenie w 1. os.: To ja wygrałem; To my byliśmy pierwsi
- Podmiot zbiorowy państwo + nazwisko: Państwo Kowalscy przyszli
- Rzeczowniki niemęskoosobowe w liczbie mnogiej: Krzesła stały; Dzieci bawiły się
- Bezosobowe -no, -to: Zrobiono porządek (brak podmiotu)
- Nieokreślone 3. os. lm.: Pukają, Pytają o ciebie (brak wskazanego wykonawcy)
- „Większość z nas” — obie zgody możliwe, zalecana: przyszła
Jak znaleźć podmiot i orzeczenie krok po kroku?
Praktyczny algorytm ułatwia analizę zdań w wypracowaniach, odpowiedziach ustnych i testach.
Algorytm decyzyjny
- Krok 1: Znajdź formę osobową czasownika; jeśli brak, rozważ konstrukcję bezosobową lub orzeczenie imienne
- Krok 2: Zadaj pytania kto? co? do znalezionej formy, by wskazać podmiot; sprawdź, czy nie jest domyślny
- Krok 3: Ustal typ orzeczenia — czasownikowe (sam czasownik) czy imienne (łącznik + orzecznik)
- Krok 4: Sprawdź zgodę w osobie, liczbie i rodzaju; w razie podmiotu szeregowego zastosuj liczbę mnogą
- Krok 5: Oceń wyjątki (liczebniki, „większość”, „X z Y”, 3. os. lm. nieokreślona)
- Krok 6: Jeśli nie znajdujesz podmiotu, a orzeczenie ma -no/-to lub bezosobową formę, zaakceptuj zdanie bezpodmiotowe
Które zdania są bezpodmiotowe?
W zdaniach bezpodmiotowych wykonawca nie jest wskazany i nie da się go dookreślić pytaniem kto? co?. Typowe sygnały: formy -no, -to (Napisano ogłoszenie), 3. os. lp. rodzaju nijakiego z czasownikami pogodowymi (Pada
W tej chwili widzisz tylko 50% opracowania
by czytać dalej, podaj adres e-mail!Sprawdź również:
Dodaj komentarz jako pierwszy!