Rodzaje podmiotów

• Znajdź orzeczenie, czyli formę osobową czasownika
• Zadaj pytania kto? co? do orzeczenia
• Sprawdź przypadek i formę: mianownik, zaimek, liczebnik, bezokolicznik lub zdanie podrzędne
• Ustal liczbę i rodzaj gramatyczny, by przewidzieć zgodę z orzeczeniem
• Określ typ podmiotu: prosty, szeregowy, domyślny, nieokreślony, zbiorowy, logiczny

Czym jest podmiot i jak go rozpoznać bez pudła?

Podmiot to człon zdania wskazujący wykonawcę czynności, stan lub obiekt, o którym orzeka orzeczenie. Najczęściej odpowiada na pytanie kto? lub co?, bywa wyrażony rzeczownikiem w mianowniku, zaimkiem, liczebnikiem, bezokolicznikiem albo całym zdaniem podrzędnym.

Szybka ścieżka: namierz orzeczenie (forma osobowa), zapytaj kto? co?, sprawdź formę i przypadek wyrazu odpowiadającego, a następnie ustal liczbę i rodzaj gramatyczny – to zdeterminuje zgodę z orzeczeniem.

Jakie typy podmiotu wyróżniamy ze względu na budowę?

Rozróżnienie według budowy pomaga przewidzieć zgodę z orzeczeniem oraz interpunkcję przy rozbudowanych podmiotach.

Podmiot prosty – kiedy jeden człon rządzi znaczeniem

Podmiot prosty składa się z jednego wyrazu (lub grupy imiennej z określeniami), który pełni funkcję podmiotu.

Przykłady: Młodzież wyszła. Czytanie książek rozwija wyobraźnię. Ten ambitny projekt nabiera tempa.

Zgoda: zwykle liczba pojedyncza i rodzaj wynikające z głównego wyrazu (Młodzież przyszła; Czytanie było trudne).

Podmiot szeregowy – gdy wykonawców jest więcej

Podmiot szeregowy tworzą co najmniej dwa równorzędne człony połączone spójnikiem (i, oraz, ani… ani, czy, lub) lub zestawieniem.

Przykłady: Jan i Piotr wyjechali. Ani nauczyciel, ani uczniowie nie byli zadowoleni. Odpowiedzialność i pracowitość decydują o wyniku.

Zgoda:
– przy „i”, „oraz” – liczba mnoga; rodzaj zależny od składników (jeśli przynajmniej jeden męskoosobowy: wyjechali);
– przy „ani… ani” – również liczba mnoga;
– przy „lub/czy” – zwykle liczba pojedyncza, bo zakładamy alternatywę (Jan lub Piotr przyjdzie).

Składnia grzecznościowa: Ja i ty idziemy; Ty i on idziecie dopuszczalne, ale norma preferuje idziemy, bo „ja” włącza pierwszą osobę.

W jaki sposób może być wyrażony podmiot?

Sposób wyrażenia podmiotu wpływa na zgodę i interpretację semantyczną.

Formy najczęstsze:
– rzeczownik lub nazwa własna w mianowniku: Polska wygrała.
– zaimek: Ona pamięta.
– liczebnik: Dwoje dzieci bawi się w ogrodzie.
– bezokolicznik: Tańczyć to żyć.
– zdanie podrzędne: Kto rano wstaje, ten lepiej funkcjonuje.
– wyrażenia rzeczownikowe: Płacenie podatków jest obowiązkiem.
– tytuł/wyraz obcy/skrót: „Dziady” wracają na afisze; WHO ostrzega.

Czym różni się podmiot gramatyczny od logicznego?

Podmiot gramatyczny to ten, który stoi w pozycji podmiotu i uzgadnia się z orzeczeniem (zwykle mianownik). Podmiot logiczny (semantyczny) oznacza wykonawcę/źródło stanu bez względu na formę – bywa ukryty, w innym przypadku lub nieujawniony.

Głosowali na projekt. – wykonawcy są nieokreśleni (3. os. l.mn.), a podmiot logiczny pozostaje anonimowy. Została zjedzona zupa. – zupa to podmiot gramatyczny, ale nie wykonawca czynności; wykonawca nie jest wyrażony.

Unikaj mylenia dopełnień w dopełniaczu z podmiotem: Nie ma chleba – to zdanie bezpodmiotowe; „chleba” nie jest podmiotem.

Kiedy podmiot jest niewyrażony, a kiedy nieokreślony?

Podmiot domyślny (niewyrażony) wynika z formy orzeczenia: Idę (podmiot: ja), Robimy (my). Podmiot nieokreślony pojawia się, gdy wykonawca jest uogólniony lub celowo ukryty, np. 3. os. l.mn.: Mówią, że jutro ślisko; Pukają do drzwi.

3. osoba liczby mnogiej bez wskazanego wykonawcy to silny sygnał nieokreślonego podmiotu; konstrukcja bezosobowa na -no/-to („Zrobiono”) usuwa podmiot całkowicie.

Podmiot zbiorowy i liczebnikowy – jak uzgadniać orzeczenie?

Najwięcej błędów pojawia się przy nazwach zbiorowych i liczebnikach. Kluczowa jest forma podstawowego członu i jego „męskoosobowość”.

Nazwy zbiorowe (młodzież, większość, część, reszta, grupa) zwykle pociągają orzeczenie w liczbie pojedynczej: Większość uczniów przyszła. Grupa turystów dotarła. Liczba mnoga bywa możliwa w potoczności (Większość uczniów przyszli), lecz zalecana jest liczba pojedyncza.

Liczebniki:
– męskoosobowe: dwaj studenci przyszli; trzej aktorzy wystąpili;
– konstrukcje dopełniaczowe: dwóch studentów przyszło; pięciu lekarzy dyżurowało – orzeczenie zwykle w nijakiej lp (przyszło, dyżurowało);
– niemęskoosobowe: dwoje dzieci bawi się; dwoje drzwi było otwarte; dwie książki leżały.

Czy każde zdanie musi mieć podmiot?

Nie. Istnieją zdania bezpodmiotowe: bezosobowe (Pada; Wieje; Zrobiono remont), z orzecznikami nieosobowymi (Trzeba pracować; Warto czytać), egzystencjalne z brakiem/ilością (Nie ma pieniędzy; Było nas troje – tu „nas troje” nie jest podmiotem).

Kontrast: Zdarzyło się nieszczęście – „nieszczęście” jest podmi