Samogłoski i Spółgłoski - Dyktanda.pl
facebook


wakacyjny mistrz ortografii


Samogłoski i Spółgłoski

Najmniejszym dźwiękiem mowy, który można wyodrębnić w wyrazie, jest głoska. Każda z nich ma określone cechy zależne od sposobu wymawiania. Jeżeli za podstawę klasyfikacji przyjmiemy kryterium akustyczne i stopień zbliżenia narządów mowy, wówczas możemy je podzielić na samogłoski i spółgłoski. Przyjrzyjmy się bliżej, czym charakteryzują się samogłoski w języku polskim.

  1. Samogłoski i spółgłoski podział

Jak wcześniej wspominaliśmy, głoską nazywamy najmniejszą, dająca się wyodrębnić słuchowo część wymawianego wyrazu. Głoski są dźwiękami artykułowanymi, czyli wytwarzanymi świadomie. Dźwięki nieartykułowane to np.: śmiech, kaszel, płacz, czkawka. Najogólniej głoski dzielimy na spółgłoski i samogłoski. Ich znakami graficznymi są litery. W polskim alfabecie występują 32 litery (spółgłoski samogłoski), czyli graficzne znaki głoski. Są to: a, ą b, c, ć, d, e, ę, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó, p, (q), r, s, ś, t, u, (v), w, (x), y, z, ź, ż. Dodatkowe 3 litery umieszczone w nawiasach występują tylko w wyrazach obcych, które zachowały oryginalną pisownię. Jeśli łącznie w całym alfabecie jest 35 głosek, to ile jest samogłosek? Jest ich osiem. Samogłoski to: a, ą, e, ę, i, o, u (ó), y. Jedna z nich (ó/u), mimo identycznej wymowy ma dwa znaki graficzne

  1. Czym charakteryzują się samogłoski polskie?

Cechą charakterystyczną samogłosek jest samodzielność artykulacyjna, co oznacza, że słyszymy je jako pojedyncze dźwięki. W przypadku spółgłosek słychać więcej niż jedną głoskę. Wszystkie samogłoski są donośniejsze niż spółgłoski. Wymawiamy je głośniej i słyszymy lepiej od spółgłosek. Dzieje się tak dlatego, że samogłoski są wymawiane przy większym rozwarciu jamy ustnej niż spółgłoski. Samogłoski pełnią zwykle funkcję zgłoskotwórczą, czyli występują w roli koniecznego składnika sylaby. Mogą tworzyć ją same, np.: u-li-ca, a-tak, na-u-ka, i-gła albo ze spółgłoskami. Spółgłoski w języku polskim same sylab nie tworzą.

  1. Klasyfikacja samogłosek ze względu na cechy artykulacyjne

Cechami artykulacyjnymi samogłosek, dzięki którym je rozpoznajemy, są:

  • położenie języka w jamie ustnej,

Przy wymawianiu samogłosek język wykonuje ruchy w pionie i poziomie, przyjmując pozycję właściwą dla danej samogłoski. W ruchu  poziomym język może przesuwać się do przodu lub do tyłu. Do samogłosek przednich zaliczamy: i, y, e, ę, do tylnych: ą, o, u, natomiast do środkowych a. Jeśli chodzi o ruch pionowy, język może wznosić się w większym lub mniejszym stopniu ku podniebieniu twardemu albo miękkiemu. W związku z tym rozróżniamy samogłoski wysokie przednie: i, y oraz wysokie tylne u; średnie przednie: e, ę i średnie tylne o, ą oraz szerokie, niskie, środkowe a.

  • układ warg,

Obserwując układ warg przy wymawianiu samogłosek, możemy stwierdzić, że wargi wysuwają się do przodu i zaokrąglają. Powstają wówczas głoski okrągłe: o, ą, u. Jeżeli wargi przyjmują pozycję płaską, dochodzi do artykulacji samogłosek płaskich: i, y, e, ę. Samogłoska a powstaje przy układzie warg pośrednim między płaskimi a okrągłymi.

  • położenie podniebienia miękkiego,

Ze względu na położenie podniebienia miękkiego głoski (samogłoski spółgłoski) dzielimy na ustne i nosowe. Do samogłosek nosowych zaliczamy ę, ą. Samogłoski ustne, czyli takie, w których powietrze przechodzi tylko przez jamę ustną, to: a, e, i, o, u, y.  

  • układ wiązadeł głosowych

O tym jakie są samogłoski, decyduje położenie wiązadeł głosowych. Na podstawie ich drgań wyróżniamy głoski dźwięczne i bezdźwięczne. Przy wymawianiu wszystkich samogłosek wiązadła głosowe drgają, co oznacza, że wszystkie samogłoski są dźwięczne.

Za poprawną wymowę głosek odpowiada przede wszystkim sprawny aparat artykulacyjny i nienaganne wzorce językowe. W niektórych regionach Polski występują dialekty odbiegające od języka polskiego w zakresie fonetyki i leksyki. Jednym z przykładów może być kresowe ł wymawiane jak l (samogloska samogloski).